जाडोमा घरपालुवा पशुपंक्षीलाई कसरी जोगाउने ..?

ईन्द्र भुषण यादब 

जनकपुरधाम, पुष २० गते 

धनुषामा अत्याधिक जाडोकाे कारण घरपालुवा पशुपंक्षीहरुमा पनि समस्या हुन थालिएका छन् ।जाडो मौसममा घर पालुवा पशुपन्छीमा श्वासप्रश्वासको समस्या बढ्ने भएका कारण ख्याल राख्नुपर्छ । 

जाडो मौसममा घरपालुवा जनावरलाई विशेष गरी श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या हुन्छ । घाम नलाग्नुका साथै शीतलहरका कारण पशुलाई चरनको समेत समस्या भएको छ । पशुलाई गोठ बाहिर बाध्न, चराउन लैजान पनि कठिन भएको किसानको गुनासो छ । 

चिसोले मानिस मात्र नभई घर पालुवा जनावरलाई समेत समस्या भएको छ । चिसो बढ्दै गएपछि पशुलाई आहारा व्यवस्थापन र न्यानो पार्न कठिनाइ भएको किसानहरु बताउँछन् । 

चिसो बढ्दै जाँदा मानिसहरुलाई चिसोबाट बच्ने उपाय, चिसोबाट लाग्ने चिसोबाट लाग्ने रोगका विषयमा विशेषज्ञ डाक्टरहरुले नै सल्लाह सुझाव दिने गरेका छन्। पशुपालक किसानहरुले के गर्नु पर्छ त? 

पशु चिकित्सक पशु सेवा विज्ञ केन्द्र धनुषाका प्रमुख वरिष्ठ पशु चिकित्सक डा. सञ्जीव कुमार ठाकुर भन्छन्, ‘पशुको स्वास्थ्य पनि मानिसको जस्तै हो। जाडोले मानिसलाई जसरी असर गर्छ, पशुलाई पनि त्यसैगरी असर गर्छ।’ जाडोमा लाग्ने रोगबाट जोगाउन खोर, गोठको व्यवस्थापन राम्रोसँग गर्नुपर्छ, चिसो बढि हुँदा गोठमा धुवाँ लगाइदिने चलन हुन्छ तर पुरै धुवाँ गोठ भित्रै गुम्स्याउन हुँदैन ।”

चिसो मौसममा पनि पशुपन्छीलाई साविकको जस्तै पानी दिनुपर्ने, घाँस दाना नियमित खुवाउनुपर्ने हुन्छ । 

चिसो मौसममा पशुपन्छीमा देखिने यस्तो रोगबाट बचाउन किसानले स्थानीय सरकारसँगको समन्वयमा पशुपन्छी लाइ खोप लगाइदिन सक्छन् ।पर्यावरण संरक्षणमा पशुको आवश्यकता रहन्छ भने वायुमण्डलमा भएको कार्र्बन र नाइट्रोजनको चक्रलाई सन्तुलत बनाउन पनि जनावरको योगदान महत्वपूर्ण मानिन्छ। 

गाउँघरमा जाडो बढेसँगै घरपालुवा पशुधनलाई न्यानो बनाउन पराल जलाउने चलन छ । यसरी पराल जलाउँदा धेरै प्रदूषण उत्पन्न हुन्छ । यसले दुधालु जनावरलाई धेरै हानि पु¥याउनुका साथै मानिसको स्वास्थ्यमा समेत प्रतिकूल असर पार्छ । तसर्थ जाडो मौसममा चिसोबाट पशुपन्छीलाई जोगाउन किसानले उचित प्रबन्ध मिलाउनुपर्ने समय आएको छ । जाडोमा तापक्रम घट्न थालेपछि खास गरी दुधालु जनावरहरूको दुधको उत्पादनमा प्रतिकूल असर गर्छ । गाईवस्तुको शरीरको तापक्रम सामान्यभन्दा धेरै कम भयो भने हाइपोथर्मिया हुन्छ । 

* चिसोका तनावबाट जोगाउने उपायः

चिसोबाट जनावरलाई जोगाउन उचित प्रबन्ध गर्नुपर्छ । तापक्रम एक्कासि घटेमा जनावरलाई जोगाउन विभिन्न उपाय अपनाउन सकिन्छ । त्यसका लागि राति खुला ठाउँमा जनावरलाई बाँध्नु हुँदैन । छानामुनि अथवा न्यानो ठाउँमा जनावरलाई बाँध्नुपर्छ ।

जनावर बाँध्ने वा थुन्ने ठाउँ ओछ्यान सुक्खा हुनुपर्छ । जनावरहरूलाई सफा र सुक्खा राख्नु पर्छ । यस्ता ठाउँ ओसिलो भए इन्सुलेसन गुणहरू कम गर्छ र जनावरहरूलाई चिसो तनावमा बढी संवेदनशील बनाउँछ ।

भैँसी जाडो मौसममा एस्ट्रसमा आउँछन् । त्यसैले भैँसी एस्ट्रसमा आउँदा, समयमै उसको न्युटरेस गराउनुहोस् ।भैँसीभन्दा स्वदेशी गाई, क्रसब्रेड गाई चिसोबाट बढी तनावमा हुन्छन् ।

खुट्टा र मुख रोग, मम्प्स, भेडा मा मम्प्स, फडकिया रोग आदिका लागि खोप प्राप्त गर्नुभएको छैन भने समयमा गराउनुहोस् । खुट्टा र मुखमा रोग लागेको छ भने जनावरको प्रभावित भागमा रातो औषधीको १ प्रतिशत घोलले उपचार गर्नुपर्छ ।

दुधालु जनावरहरूलाई स्तनशोथबाट जोगाउन पूरै दुध निकाल्नुपर्छ । दुध निकालेपछि थुनलाई कीटाणुनाशक घोलले भिजाउनुपर्छ ।

जनावरको तापक्रम स्थिर राख्न हावाबाट जनावरहरूलाई जोगाउनुपर्छ । चिसो मौसमको प्रतिक्रियामा दानाको सेवन बढाउनुहोस् ।

जनावरलाई प्रत्येक पटक एन्टीपरजीवी औषधी दिनु पर्छ ।जाडोमा पशुलाई पोषणयुक्त खानाको माध्यमबाट चिसो तनावसँग सम्बन्धित समस्यालाई कम गर्न सकिन्छ ।खनिज नुनको मिश्रण लाई तोकिएको मात्रामा दाना वा बोर्टमा मिसाएर जनावरहरू लाई दिनुहोस् ।सिजनमै घाँस खरिद, बिक्री र भण्डारणमा पूर्ण ध्यान दिनुहोस् ।

राज्यका धेरै ठाउँमा हरियो घाँसको उपलब्धता बढ्दै गएको छ । पशुको दानामा हरियो घाँसको मात्राभन्दा सुक्खा घाँसको मात्रा बढाउनु पर्छ । हरियो घाँस धेरै मात्रामा खुवाउँदा जनावरमा झाडापखाला वा एसिडोसिस हुन सक्छ ।

बाह्रमासी घाँस काट्नुहोस् । यसपछि यो सुक्खास्थामा जान्छ, जसका कारण अर्काे फसल फेब्रुअरीमार्चमा तापक्रम बढ्दा मात्र प्राप्त हुन्छ ।जनावरलाई खुवाउने हरियो घाँस बाँकी रहेमा छायामा सुकाएर पछिका लागि संरक्षण गर्नुपर्छ । 

जनावरहरूलाई पर्याप्त मात्रामा सामान्य तापक्रमको पानी सधैँ उपलब्ध गराउनु पर्छ । पानीको कमीले दानाको सेवनलाई सीमित पार्छ । त्यसले जनावरलाई ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्न गाह्रो बनाउँछ ।

व्यावसायिक रूपमा उखु खेती गरिने तराई क्षेत्रका ठाँउहरुमा खेर गएको उखुको टुप्पाबाट साइलेज बनाई पशु वस्तुलाई आहाराको रूपमा प्रयोग गर्नुहोस् । यसको प्रयोगले गाई, भैँसीको दूध उत्पादनमा २० – २५ प्रतिशतले वृद्धि हुन्छ ।